28 Şubat 2011 Pazartesi

TÜRK HIZLANDIRICI MERKEZİ PROJESİ

30 Kasım 2007 tarihi haberler merkezlerine acı bir haber düştü “…İstanbul-Isparta seferini yapan ve içinde 50 yolcu ile 7 mürettebatın bulunduğu MD83 tipi yolcu uçağı Isparta'nın Keçiborlu ilçesine bağlı Çukurca bölgesi yakınlarında düştü. Kazada kurtulan olmadı…” Tüm Türkiye o kazadan sonra Türk fizik camiasını ve vatanperver Türk fizikçilerini tanıdı. 30 Kasım – 02 Aralık 2007 tarihlerinde S. Demirel Üniversitesi’nde gerçekleştirilecek olan Türk Hızlandırıcı Merkezi Projesi 4. Çalıştayı’na katılmak üzere İstanbul’dan Isparta’ya gelirken uçak kazasında 6 bilim insanı hayatlarını kaybettiler. 

Yıl 2008 ve Eylül ayı Bodrum da sıcak bir yaz günü. Klimalı serin bir salonda yaz okulu münasebetiyle (IV. Parçacık Hızlandırıcıları ve Detektörleri Yaz Okulu) Türkiye’nin çeşitli üniversitelerinden gelen üniversite öğrencileri hızlandırıcılar konusunda bir dersteler. Ders sonu soru kısmına geçilecek. Prof. Dr. Ömer Yavaş dünyadaki hızlandırıcılar ve gelecekte yapılması planlanan hızlandırıcılar hakkında bilgi vermiş bu teknolojik yarışı kısaca özetlemişti ve “sorusu olan var mı?” denilmişti. Orta sıralardan bir el kalktı ve “Hocam peki biz bu yarışta kaçıncıyız?” dediğinde alınan cevap “Ne yazık ki biz daha yarışta bile değiliz!”. Bu teknolojik yarışta yer edinmek hatta iyi bir derece elde edebilmek için onlarca yıl azimle ve istikrarla planlı ve projeli çalışmak gerekmekte. Japonya 60’lı yıllarda hızlandığı, atağa geçtiği bu yarışta edindiği tecrübeler ve aldığı onlarca yıllık yol sonunda bugün ilk üçte yarışı sürdürmekte ve dünyanın teknolojik ve ekonomik devlerinden biri olmayı hak etmekte. 2023 yılında ilk on ekonomi arasına girmek istiyorsak bu yarışta dahi ilk ona girmemiz gerekmekte. Bu kapsamda ülke teknolojisinin ve ekonomisinin en büyük destekçisi olacak Türk Hızlandırıcı Merkezi hakkında yıllardır gözden uzak devam eden projeye bir göz atalım.
Türk hızlandırıcı merkezi projesi (THM) 1997 yılında Ankara ve Gazi Üniversiteleri tarafından DPT sunulan proje kapsamında başlamış. Şu anda on üniversitenin (Ankara, İstanbul, Boğaziçi, Gazi, Uludağ, Dumlupınar, Erciyes, S. Demirel, Niğde ve Doğuş Üniversiteleri) işbirliği ile devam etmektedir.  Proje kapsamında 5 ana hedef belirlenmiştir. Proje kapsamında ortaya konulan 5 ana hedef ve bu hedefler doğrultusunda gerçekleştirilenler: 

a.   Türk Hızlandırıcı Merkezi’nin Teknik Tasarımını yapmak
b.   Ülkemizde Ar-Ge amaçlı ilk parçacık hızlandırıcısını ve laboratuarını inşa etmek
c.   Ülkemizin ilk “Hızlandırıcı Teknolojileri Enstitüsü”nü hayata geçirmek
d.   Dünyanın gelişmiş merkezleri ile bilimsel ve teknik işbirliği geliştirmek
e.   Hızlandırıcı ve dedektör teknolojileri alanında yetişmiş insan gücü sağlamak

a.   Türk Hızlandırıcı Merkezi teknik tasarımı çalışmaları ilerletilmiş ve planlanan hızlandırıcı tesislerinin ana parametreleri ve araştırma potansiyelleri teknik olarak raporlandırılmaya başlanmıştır. Ayrıca teknik tasarım çalışmaları oluşturulan 14 üyeli Uluslararası Bilimsel Danışma Komitesi (UBDK) (International Scientific Advisory Committee for Turkish Accelerator Center, ISAC-TAC) değerlendirmesine sunulmuştur. İlgili komitenin ilk toplantısı 7-8 Ekim 2009 tarihlerinde Ankara Üniversitesi’nde yapılmış ve değerlendirme raporları alınmıştır. UBDK toplantılarına 2010 yılında 2, diğer yıllarda bir olmak üzere devam edilecektir.  Komite Türk Hızlandırıcı Merkezi için ortaya konulan hedefleri iddialı ancak tutarlı ve gerçekçi bulmuştur. Türk Hızlandırıcı Merkezi Teknik Tasarım çalışmaları 2013 yılı içinde tamamlanarak kurulum için gerekli adımlar atılacaktır. Teknik Tasarım çalışmaları sürdürülen TÜRK HIZLANDIRICI MERKEZİ’nde yer alacak hızlandırıcı tesisleri ve amaçları kısaca aşağıda verilmiştir: 

i.   Parçacık Fiziği araştırmaları için linak (1 GeV) - halka (3.56 GeV)  tipli elektron pozitron çarpıştırıcısına dayalı parçacık fabrikası (THM PF)
ii.   1 GeV’lik elektron hızlandırıcısına dayalı SASE Serbet Elektron Lazeri tesisi (THM SASE SEL)
iii.   3.56 GeV’lik pozitron halkasına dayalı 3. nesil sinkrotron ışınımı tesisi. Gelişmelere bağlı olarak demet enerjisi 4.5 GeV2e yükseltilecek. (THM SI)
iv.   1-3 GeV enerjili proton hızlandırıcısı tesisi (THM PH) 

b.   Ülkemizde parçacık hızlandırıcılarına dayalı Ar-Ge amaçlı ilk tesis olarak Ankara Üniversitesi Gölbaşı kampus alanı içinde inşasına başlanan süperiletken elektron hızlandırıcısına dayalı (15-40 MeV enerjili) infrared serbest elektron lazeri ve Bremstrahung (IR SEL & Brems.) tesisi 2013 yılı içinde işletmeye alınacak şekilde tüm planlamalar tamamlanmış, binaları ihale edilmiş ve inşa çalışmalarına başlanmıştır. Söz konusu binaların Aralık 2010 tarihinde kullanıma hazır olması beklenmektedir. Bu tesiste yer alacak donanım konusunda danışmalarda bulunmak üzere oluşturulmuş bulunan Uluslar arası Makine Danışma Komitesi (UMDK) ilk toplantısını 4-5 Aralık 2009 tarihlerinde Ankara Üniversitesinde yapmış ve değerlendirme raporu alınmıştır.  Komite ortaya konulan tasarımı ve planlamayı doğru bulmuş ve üretim ve ihale süreçleri öncesi daha detaylı bir teknik tanımlamanın yararlı olacağını vurgulamıştır. Hızlandırıcının elektron kaynağının üretimi çalışmaları OSTİM’de başlatılmıştır. Tesiste yer alacak hızlandırıcı ve lazer üretim ve deney istasyonları donanımlarının temini 2010 ve 2011 yıllarında tamamlanmış olacaktır. Kurulumun tamamlanması ve ilk deney aşamasına getirilmesi ise 2013 içerisinde tamamlanacak şekilde planlanmıştır. Tesiste yer alacak deney istasyonlarına yönelik olarak Kullanıcı Potansiyeli Arama Konferansları yapılmaktadır. Tesiste elektron hızlandırıcısına dayalı üretilecek 2-250 mikrometre dalga boylu infrared serbest elektron lazerleri (SEL) malzeme, yarıiletken, yüzey, biyoteknoloji, nanoteknoloji, kimya, biyoloji, tıp, savunma alanlarında Ar-Ge çalışmalarında kullanılacaktır. 

c.   Proje kapsamında önerilen ve ülkemizde ilk olacak olan “Hızlandırıcı Teknolojileri Enstitüsü” kurulum önerisinin Ankara Üniversitesi Senatosunca (15.04.2008) ve YÖK Genel Kurulunca (12.08.2008) onaylanmasının ardından, MEB’in Bakanlar Kuruluna yaptığı 19.01.2010 tarih ve 898 sayılı teklif, Bakanlar Kurulu tarafından 01.02.2010 tarih ve 2010/103 sayılı kararname ile onaylanmış ve enstitü kuruluş kararı 26.02.2010 tarih ve 27505 tarihli Resmi Gazete’de yayınlanmıştır.  

d.   Proje kapsamında Ankara Üniversitesi Avrupa’nın en önemli hızlandırıcı merkezleri CERN (İsviçre), DESY (Hamburg, Almanya), BESSY (Berlin, Almanya), FZD (Dresden, Almanya) ile 2011 yılı sonuna kadar uzanan bilimsel işbirliği anlaşmaları imzalanmıştır. CERN ile yapılan anlaşma CLIC projesi kapsamında TAEK desteği ile gerçekleştirilmiştir. Gelişmiş merkezler ile yeni anlaşmalar planlanmıştır. 

e.   Proje kapsamında 4 yılda 20 civarında doktora, 35 civarında yüksek lisans tezi tamamlanmıştır. Projede halen yer alan 62 lisansüstü öğrencinin proje kapsamında ve projeden destek alarak yürüttüğü yüksek lisans ve doktora tezleri ve bu kapsamda yaptığı araştırmalar jenerik kabul edilen hızlandırıcı teknolojilerinin ülkemize taşınması, kullanılması ve geliştirilmesi açısından büyük bir potansiyel teşkil etmektedir.

İLİM TERCÜME İLE OLMAZ TETKİKLE OLUR
M. Kemal Atatürk

KAYNAKALAR